Một đội thắng 1-0 sau khi sút trúng cột ba lần và thủ môn đối phương cản phá hai tình huống một đối một. Đội kia thua nhưng tạo ra nhiều cơ hội hơn hẳn. Hỏi ai chơi tốt hơn, và nhìn tỷ số thì bạn không thể trả lời. xG sinh ra để giải bài toán đó.
xG thực chất là một xác suất
xG (expected goals, bàn thắng kỳ vọng) gán cho mỗi cú sút một xác suất thành bàn, từ 0 đến 1, dựa trên đặc điểm của cú sút: khoảng cách đến khung thành, góc sút, bộ phận cơ thể dùng để sút (chân hay đầu), tình huống tạo ra nó (phản công, bóng chết, tạt bóng) và đôi khi cả vị trí của hậu vệ. Mỗi nhà cung cấp dữ liệu có mô hình riêng nên con số cho cùng một cú sút có thể lệch nhau chút ít.
Ý nghĩa của 0,10 xG: nếu có 100 cú sút giống hệt thế, kỳ vọng khoảng 10 bàn. Một quả phạt đền thường được gán xG rất cao (cỡ hơn 0,7, tuỳ nguồn), còn một cú sút xa từ ngoài vòng cấm chỉ vài phần trăm.
Ví dụ cộng xG của một trận
Ví dụ giả định, hoàn toàn bịa ra để minh họa cách tính, không phải trận có thật. Đội A có 6 cú sút:
| Cú sút | Mô tả | xG (giả định) |
|---|---|---|
| 1 | Đá phạt đền | 0,76 |
| 2 | Một đối một với thủ môn | 0,35 |
| 3 | Đánh đầu trong vòng cấm | 0,12 |
| 4 | Sút từ cánh, góc hẹp | 0,08 |
| 5 | Sút xa 25m | 0,03 |
| 6 | Sút xa 22m | 0,04 |
| Tổng | 1,38 |
Đội B có 12 cú sút, nhưng đa số là sút xa hay từ góc hẹp, mỗi cú trung bình 0,07 xG, tổng 0,84. Kết quả thực tế: A thắng 2-0 (hai bàn từ phạt đền và pha một đối một). Tỷ số nói A áp đảo, nhưng xG 1,38 so với 0,84 cho thấy A chỉ nhỉnh hơn một chút, và hai bàn thắng là kết quả hiệu quả cao hơn kỳ vọng. Hơn thế, 0,76 trong số 1,38 đến từ một quả phạt đền, nên nếu trọng tài không cho penalty, xG còn lại của A chỉ là 0,62, thấp hơn B. Đó là lúc bạn học được: xG tổng cần đọc cùng với cấu trúc của nó.
Dùng xG theo xu hướng, không theo một trận
Số bàn trong một trận đấu rất nhiễu. Vì vậy xG phát huy ở khoảng 5 đến 10 trận trở lên. Cách đọc đơn giản:
- Bàn thực tế lớn hơn xG nhiều: đội đang ghi bàn vượt kỳ vọng. Có thể do tiền đạo sung hoặc may mắn, và nhìn chung mức này khó duy trì.
- Bàn thực tế nhỏ hơn xG nhiều: đội đang tạo cơ hội tốt nhưng chưa ghi bàn. Phong độ thật có thể tốt hơn bảng điểm hiện tại.
- Bàn và xG xấp xỉ nhau: kết quả khá khớp với màn trình diễn.
Ví dụ giả định cho 5 trận gần nhất của hai đội:
| Đội | Bàn ghi thực tế | xG tổng | Chênh lệch | Đọc nhanh |
|---|---|---|---|---|
| C | 11 | 6,8 | +4,2 | Ghi vượt kỳ vọng, dễ hạ nhiệt |
| D | 4 | 7,1 | -3,1 | Thiếu may, màn trình diễn tốt hơn kết quả |
Nếu chỉ nhìn bàn thực tế, C có vẻ mạnh hơn D gấp gần ba lần. Nhìn xG, hai đội tạo cơ hội gần như tương đương (6,8 so với 7,1), và khác biệt lớn nằm ở khâu dứt điểm. Dự đoán C tiếp tục ghi 2,2 bàn mỗi trận là hơi lạc quan; ước lượng thận trọng hơn là quay về gần 1,4 (từ 6,8 chia 5 trận).
Một nửa còn lại: xGA
xGA là xG của đối phương khi gặp đội bạn, tức chất lượng cơ hội mà đội bị tạo ra. Một đội thủng ít bàn nhưng xGA cao đang trông cậy vào thủ môn hoặc may rủi. Đội ghi nhiều bàn, xG cũng cao, xGA thấp thì mới là kiểu đội ổn định bền.
Khi xG đánh lừa bạn
- Mẫu quá nhỏ: một trận với một quả phạt đền làm lệch hẳn bức tranh như ví dụ trên.
- Bối cảnh tỷ số: đội dẫn sớm thường lùi về phòng ngự, nên xG của đội dẫn thấp và đội thua nhiều hơn, dù đội dẫn mới là đội kiểm soát trận.
- Khác biệt giữa các mô hình: không so xG từ hai nguồn khác nhau với nhau. Hãy dùng một nguồn nhất quán.
- Bỏ qua chất lượng cầu thủ dứt điểm: xG thông thường coi mọi cầu thủ như nhau ở cùng vị trí, trong khi tiền đạo đẳng cấp ghi bàn tốt hơn mô hình dự đoán trong dài hạn.
- Không đo phòng ngự không bóng: xG là thước đo kết quả cơ hội, không phải toàn bộ chiến thuật.
Cách mình đưa xG vào nhận định
Mình không dùng xG để dự đoán tỷ số, mình dùng nó để kiểm tra phong độ có ‘thật’ hay không. Quy trình ngắn: xem 6 trận gần nhất, so bàn thực tế và xG, nếu chênh lệch lớn thì điều chỉnh kỳ vọng hướng về xG. Sau đó mới kết hợp với lực lượng, lịch thi đấu và các yếu tố khác. xG là một thước đo tốt, không phải quả cầu pha lê.
